Nieznajowa – zapomniana łemkowska wieś w sercu Beskidu Niskiego
Nieznajowa to niegdyś tętniąca życiem wieś łemkowska położona na pograniczu województwa podkarpackiego i małopolskiego (gmina Krempna, pow. jasielski). Dolina Nieznajowej, porośnięta łąkami i otoczona niewielkimi wzniesieniami, od lat zachwyca krajobrazem. Przed II wojną miała niemal 300 mieszkańców i była lokalnym ośrodkiem handlu (działało tu targowisko, młyny, karczma, sklep i poczta). W latach 30. stanowiła ją ok. 60 domów i dwie drewniane cerkwie (m.in. pw. śś. Kosmy i Damiana – uznawana za bardzo piękną). Po 1945 r. większość rodzin – głównie Łemków – została siłą przesiedlona na Ukrainę i do Związku Radzieckiego. Nieliczna część mieszkańców osiedliła się w pobliskich wsiach (np. Czarne). Po wojnie tereny dawnej wsi wykorzystywano jako pastwiska; cerkiew zawaliła się w 1964 r., a zabudowania całkowicie zniknęły. Dziś nie zachowały się żadne domy – tylko zarysy fundamentów, stary cmentarz i przydrożne kapliczki przypominają o dawnej wsi.
Symbole i pamiątki po dawnej wsi Nieznajowa
Przy wejściu na tereny Nieznajowej uwagę przyciągają symboliczne drewniane drzwi – element plenerowej wystawy „Drzwi do zaginionego świata”. Stoją samotnie pośród łąk tam, gdzie kiedyś były zabudowania. Każde drzwi ma tabliczkę z krótką historią wsi. Część drzwi można otworzyć, wykonując symboliczny krok w przeszłość, inne stoją zamknięte, podkreślając nieodwracalność. Podobne drzwi ustawiono też w okolicznych „zaginionych wsiach” (Radocyna, Długie, Czarne, Lipna). W głębi doliny widać cmentarz łemkowski i liczne kamienne krzyże przydrożne. Są dziełem miejscowych rzemieślników i pozostałością po dawnych mieszkańcach. Przyczepione tabliczki i wizerunki świętych na kapliczkach opowiadają o historii regionu. Na wejściu do doliny stoi metalowy krzyż z tablicą pamiątkową. Wszystko to nadaje miejscu nieco nostalgiczny nastrój – jakby zatrzymana tam została codzienność sprzed kilkudziesięciu lat.
Szlaki turystyczne - Krempna, Ożenna, Radocyna
Dolina Nieznajowej jest wpisana w sieć szlaków beskidzkich i magurskich. Przez dawną wieś przechodzi żółty szlak pieszy z Wołowca do Radocyny, wiodący malowniczą doliną Wisłoki. Trasa ta jest wygodna (prowadzi początkowo utwardzoną drogą), ale kilkukrotnie wymaga brodzenia przez potoki (głównie potok Zawoja i rzeka Wisłoka). W dolinie przebiega też niebieski szlak rowerowy (z Rozstajnego), który umożliwia pętlę przez Nieznajową.
Rodzinom z dziećmi polecany jest krótki spacer – 4,9 km ścieżką dydaktyczną przez dawną wieś wzdłuż Wisłoki. Jest to też najwygodniejszy szlak jaki prowadzi przez tę wieś. Zatem w Świątkowej Małej jedziemy na południe do Rozstajnego na parking przy ścieżce w Nieznajowej. Trasa prowadzi płaską doliną przez granicę województw Podkarpackiego i Małopolskiego. Kończy się przy żółtym szlaku obok schroniska. Po drodze mijamy zniszczoną tablicę informacyjną, ławkę, przydrożne krzyże i urokliwe widoki na okoliczne wzgórza nieistniejącej już wsi.
Piesza trasa przez Nieznajową
Nieznajowa jest też jednym z dziewięciu miejsc oznaczonych w Magurskim Parku Narodowym specjalnym znakiem (Magurska Odznaka Terenowa). Wejście na teren parku wymaga wykupienia biletu (bilety obowiązują od 1 maja do 31 października). Bilet można nabyć przy wejściu do Parku w Krempnej, online lub SMS-em (informacje i kody na stronie Magurskiego Pn).
Chatka w Nieznajowej
W samym sercu Nieznajowej stoi niewielka Chatka PTTK – jedyne czynne schronisko turystyczne w dolinie. Początki chatki sięgają 1989 r. – wtedy grupa studentów odremontowała starą leśniczówkę i przekształciła ją w górskie schronisko. Obecnie opiekuje się nią Stowarzyszenie Miłośników Nieznajowej. Chatka jest czynna codziennie w sezonie letnim (poza sezonem warto wcześniej dzwonić do gospodarzy). Nocleg w chatce jest bezpłatny, ale goście proszeni są o drobne prace (rąbanie drewna, noszenie wody, uzupełnianie świec, sprzątanie). Wewnątrz chatki jest ok. 30 miejsc noclegowych – śpi się na materacach na podłodze, we własnym śpiworze. Nie ma tam prądu (oświetlenie stanowią świece), a ogrzewanie i gotowanie odbywa się na piecu opalanym drewnem. Z chatki rozciągają się piękne widoki na okoliczne wzgórza (Feszówka, Uherec, Cyrla, Żydówka). Wskazówki praktyczne: do chatki nie dojeżdża samochód – zatem wędrówka pieszo (np. szutrową drogą z Rozstajnego/Rostajnego w górę doliny Wisłoki) można też dojść szlakiem żółtym z Wołowca/Radocyny. Woda czerpana jest ze studni obok, a najbliższe sklepy znajdują się w Świątkowej Małej.
Trasy rowerowe przez Nieznajową i Beskid Niski
Okolice Nieznajowej są popularne także wśród rowerzystów. Jedną z ciekawych rodzinnych tras rowerowych jest np. trasa „RR02 – Nieznajowa” (ok. 17 km, suma podjazdów 205 m, trudność 2/5). Prowadzi ona z ośrodka szkoleniowego w Radocynie przez Czarne, Nieznajową, Rozstajne i Długie z powrotem do Radocyny. Trasa jest stosunkowo łatwa i widokowa, ale obejmuje wielokrotne przejazdy przez koryto rzeki Wisłoki (trzeba pokonać jej szerokie koryto nawet pięć razy). Szlak rowerowy prowadzi głównie drogami szutrowymi i asfaltowymi przez malownicze, otwarte doliny. Wzdłuż trasy mijamy dawne cerkwiska, przydrożne krzyże i fragmenty zabudowy wsi, co podkreśla historyczny charakter tego terenu.
Pętla rowerowa 17,2 km: Czarne - Nieznajowa - Rozstajne - Wyszowatka - Czarne
Pętla rowerowa 37 km: Krempna - Ożenna - Radocyna - Nieznajowa - Świątkowa Mała - Kotań - Krempna
Trasa rowerowa 18,9 km: Nieznajowa - Czarne - Radocyna - Czarne - Nieznajowa
Wiele z tych dróg wiedzie przez w miarę płaskie doliny, dzięki czemu oferują umiarkowane podejścia i piękne widoki na beskidzkie wzgórza.