Odkryj zaginione wsie w Beskidzie Niskim

Przesiedlenia i utrata ludności, Akcja "Wisła"

Większość nieistniejących dziś wsi Beskidu Niskiego była przed II wojną światową zamieszkana przez Łemków – grupę rusińskojęzyczną, wyznającą głównie grekokatolicyzm. Ich życie toczyło się w zgodzie z naturą, rytmem liturgicznym i tradycyjną gospodarką. Wszystko zmieniło się po 1944 roku.

W latach 1944–1946 tysiące Łemków zostało przymusowo wywiezionych do Związku Radzieckiego. Część wyjechała pod naciskiem władz, inni w wyniku manipulacji lub z obawy przed represjami. Ostateczny cios zadano im w 1947 roku, podczas tzw. Akcji „Wisła” – brutalnej operacji wojskowej, która objęła także beskidzkie doliny.

Ludność łemkowska była przesiedlana w głąb Polski – głównie na tzw. Ziemie Odzyskane. Przesiedlenia miały charakter czystki etnicznej – ich celem było rozbicie społeczności i uniemożliwienie powrotu. Po opuszczeniu wsi domy szybko popadły w ruinę lub zostały celowo spalone. Cerkwie niszczono albo przerabiano na magazyny, a cmentarze zarastały lasem.

W efekcie wiele miejscowości całkowicie zniknęło z mapy. Niektóre, jak Bieliczna, Lipna czy Czertyżne, nigdy nie zostały ponownie zasiedlone. Inne – np. Regietów Wyżny czy Radocyna – pozostały pustkami do dziś, mimo że formalnie nadal istnieją jako przysiółki lub obszary ewidencyjne.

Zaginione wsie Beskidu Niskiego

Rozstajne (dawniej Rostajne) – leży w gminie Krempna (podkarpackie). Była to kiedyś łemkowska wieś, dziś formalnie niewymieniona w rejestrze miejscowości. Po wysiedleniu mieszkańców w 1947 r. opustoszała, przetrwała jedynie murowana kapliczka prawosławna z 1928 r. W kapliczce tej, ponownie udostępnionej w 2004 r., odprawia się raz w roku nabożeństwo – na pamiątkę dawnych mieszkańców.

Ciechania – dawna wieś w gminie Krempna (podkarpackie). Rozwinięła się od XVI w., miała cerkiew św. Mikołaja (1790). Wieś zniszczono w obu wojnach światowych, a po 1945 ocalała garstka mieszkańców opuściła Ciechanie dobrowolnie do ZSRR. Pozostałe ślady – ruiny cerkwi, cmentarz greckokatolicki czy fundamenty domów – znajdują się obecnie w Magurskim Parku Narodowym. Dolinę Ciechania objęto ścisłą ochroną – ruch turystyczny jest zakazany (dostęp jedynie w ramach organizowanych wycieczek z przewodnikiem).

Nieznajowa – nieistniejąca dziś wieś łemkowska w woj. małopolskim (gmina Sękowa). W 1936 r. liczyła 250 mieszkańców, była ważnym ośrodkiem handlowym (cztery doroczne jarmarki i częste targi). Po wojnie większość mieszkańców (Łemków) uległa sowieckiej agitacji i wyjechała do ZSRR, reszta przeniosła się do pobliskiego Czarnego. Dziś w Nieznajowej znajduje się tzw. „Chatka studentów” (dawna gajówka), niewielki cmentarz i kilka przydrożnych krzyży. W łańcuchach nieistniejących domów budowano „drzwi do zaginionego świata” – artystyczne instalacje upamiętniające dawną wieś.

Radocyna – opuszczona wieś łemkowska (gmina Uście Gorlickie, małopolskie). Pod koniec XIX w. mieszkało tu ok. 500 osób, głównie Łemków; po wojnie wszyscy wyjechali do ZSRR. Obecnie Radocyna jest enklawą dzikiej przyrody i pomników: na jej wzgórzu stoją owe „drzwi do zaginionego świata”, a przy dawnej szkole zachował się cmentarz wojenny nr 43 z I wojny (polegli tu Austriacy i Rosjanie). Z kolei cmentarz wiejski z licznymi łemkowskimi grobami – odrestaurowany w 2002 r. – przypomina o przedwojennej społeczności tego miejsca.

Długie i Czarne – sąsiadujące wsie łemkowskie w gminie Sękowa (małopolskie). W 1938 Długie liczyło ok. 300 mieszkańców. W 1947 wszyscy łemkowscy mieszkańcy Długiego zostali przesiedleni na Ukrainę. Dziś Długie należy do przysiółka Czarne. W terenie dawnej wsi zachował się cmentarz wojenny nr 44 projektu Dušana Jurkoviča (244 żołnierzy w mogiłach zbiorowych i 8 grobach pojedynczych). Czarne przed wojną miało 58 domów i dwie cerkwie. W 1945 r. większość mieszkańców wyjechała do ZSRR, a w 1947 reszta została wysiedlona w ramach akcji „Wisła”. Zabytkową cerkiew przeniesiono do skansenu w Nowym Sączu, w terenie zachowały się pomniki, kapliczki i krzyże przydrożne.

Grab – dawna wieś łemkowska w gminie Krempna (podkarpackie). W 1945 większość mieszkańców uciekła lub została przesiedlona do ZSRR, a w 1947 pozostałych wysiedlono na Ziemie Odzyskane. Do dziś Grab zachował działający cmentarz wojenny nr 4 (polegli Austriacy i Rosjanie z I wojny, projekt Dušana Jurkoviča) i kilka pojedynczych cerkiewek. W latach 50. we wsi próbowano osiedlać nowych mieszkańców, jednak ostatecznie Grab pozostał w dużej mierze wyludniony.

Czertyżne - dawna wieś łemkowska w Gminie Komańcza, położona na południe od Wisłoka Wielkiego, w pobliżu Przełęczy nad Czerteżem. Wieś została całkowicie wysiedlona w latach 40., a jej teren włączono później w obręb lasów państwowych. Pozostały tylko nieliczne ślady – cmentarz, piwnice i układ pól. Obecnie Czertyżne leży poza głównymi szlakami turystycznymi, jednak można tam dotrzeć ścieżkami leśnymi z okolic Kalnicy lub Duszatyna. Warto odwiedzić to miejsce dla odrobiny zadumy i refleksji nad losem nieistniejących społeczności.

Bieliczna - jedna z najbardziej znanych nieistniejących wsi Beskidu Niskiego. Leży u stóp Lackowej – najwyższego szczytu Beskidu Niskiego po stronie polskiej (997 m n.p.m.). Bieliczna przed wojną liczyła kilkadziesiąt domów. Wysiedlenia po wojnie doprowadziły do jej całkowitego opuszczenia. Dziś jedynym zachowanym budynkiem jest drewniana cerkiew greckokatolicka pw. Opieki Matki Bożej, odrestaurowana i wykorzystywana jako kaplica filialna parafii w Izbach. Bieliczna to popularny cel pieszych wędrówek – można tu dotrzeć żółtym szlakiem z Izb lub czerwonym Głównym Szlakiem Beskidzkim z Krynicy.

Banica - wieś położona niedaleko Wysowej-Zdroju. Przed II wojną światową liczyła około 60 domów i kilkuset mieszkańców – głównie Łemków. Wieś została wyludniona po 1945 roku, większość mieszkańców przesiedlono na Ukrainę w ramach umów z ZSRR, a resztę objęła akcja „Wisła”. Dziś teren Banicy to częściowo zalesione doliny z zachowanymi zarysami fundamentów domów, cerkwiskiem oraz cmentarzem. W pobliżu znajduje się też obserwatorium astronomiczne – popularne miejsce dla pasjonatów nieba. Przez Banicę przechodzą znakowane szlaki piesze i rowerowe z Wysowej oraz z Hańczowej.

Lipna - Lipna była jedną z bardziej malowniczo położonych wsi na granicy polsko-słowackiej. Przed wysiedleniami wieś zamieszkiwało kilkadziesiąt rodzin łemkowskich. Obecnie Lipna nie istnieje jako miejscowość – pozostały jedynie krzyże przydrożne, fragmenty piwnic i kamieniarka. W 2006 roku w ramach projektu „Drzwi do zaginionego świata” ustawiono tu symboliczne drzwi z tablicą pamiątkową, które przypominają o historii wsi. Dolina Lipnej leży z dala od głównych szlaków, ale można do niej dotrzeć pieszo lub rowerem z Radocyny, Czarnego lub Koniecznej.

Regietów Wyżny - w 1947 roku został całkowicie wyludniony w ramach akcji „Wisła”. Dziś teren wsi jest niemal zupełnie pusty. Zostały jedynie ślady po dawnych zabudowaniach, fragmenty cmentarza i przydrożnych kapliczek. Regietów Wyżny leży u podnóża pasma granicznego (w pobliżu szczytu Rotunda) i można do niego dotrzeć zielonym szlakiem z Regietowa Niżnego lub niebieskim z Wołowca. To miejsce o wyjątkowym klimacie – dzikie, ciche, idealne dla miłośników historii i przyrody.

Dziedzictwo i turystyka

Ślady dawnych wsi stały się dziś atrakcjami turystycznymi. Wiele kapliczek i cmentarzy wojennych jest konserwowanych jako zabytki (np. cmentarze Dušana Jurkoviča przy Radocinie czy Grabiu). Symboliczne „drzwi do zaginionego świata” w Radocinie, Nieznajowej czy Czarnem są upamiętnieniem opuszczonych osad. Część terenów leży w granicach Magurskiego Parku Narodowego – np. Dolina Ciechani objęta jest zakazem samodzielnych wędrówek. W wybrane weekendy park organizuje jednak spacery z przewodnikiem do najbardziej cennych miejsc. Dziś dawne wsie Beskidu Niskiego to cicha przeszłość wśród lasów i łąk – dobry cel dla miłośników historii i górskich wędrówek.