Synagoga w Łańcucie

Synagoga w Łańcucie

Historia

Synagoga w Łańcucie została zbudowana w 1761 roku, wyrastając na miejscu starszej, drewnianej bożnicy. Jej budowę sfinansował ówczesny właściciel miasta, książę Stanisław Lubomirski – postać, którą ówczesna miejscowa gmina żydowska zapamiętała jako życzliwego protektora. Lubomirski zgodził się na wzniesienie nowej świątyni pod jednym warunkiem: z zewnątrz nie mogła przewyższać formą ani rozmiarami okolicznych budowli, zwłaszcza kościoła i ratusza. W drugiej połowie XIX wieku do fasady zachodniej dodano ozdobną, kamienną klatkę schodową prowadzącą do babińca, czyli galerii przeznaczonej dla kobiet.

Dramatyczny epizod nadszedł podczas II wojny światowej, kiedy hitlerowcy podpalili synagogę. Pożar udało się opanować dzięki szybkiej interwencji ostatniego ordynata łańcuckiego, Alfreda Potockiego. Mimo że konstrukcja ocalała, niemal cała drewniana stolarka i wyposażenie wnętrza spłonęły. Naziści zamienili następnie budynek w magazyn zbożowy, co  paradoksalnie pozwoliło mu dotrwać do 1956 roku bez poważniejszych zniszczeń. Po wojnie synagoga pozostawała w zapomnieniu, a Miejska Rada Narodowa Łańcuta planowała nawet jej rozbiórkę. Ostatecznie temu zamysłowi sprzeciwili się mieszkańcy, a szczególną rolę odegrał lekarz Władysław Balicki, który stanowczo domagał się ochrony zabytku. Dzięki jego wysiłkom obiekt wpisano do rejestru zabytków i urządzono w nim pierwsze lokalne ekspozycje judaików.

Od lat 60. XX wieku synagoga przechodziła kolejne renowacje. W 1973 roku przeszła pod opiekę Muzeum-Zamku w Łańcucie, które w latach 1983–1990 przeprowadziło szeroko zakrojone prace konserwatorskie, obejmujące m.in. odtworzenie i zabezpieczenie polichromii ściennych oraz detali architektonicznych sali modlitewnej. Od 2013 roku budynek należy do Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego i pełni funkcję muzeum judaistycznego. Dzięki wieloletniej, skrupulatnej opiece konserwatorów zachował swój historyczny charakter, stanowiąc dziś niemal kompletny przykład żydowskiego dziedzictwa z czasów I Rzeczypospolitej.

Architektura

Synagoga w Łańcucie to imponujący, murowany gmach wzniesiony na prostokątnym planie i utrzymany w estetyce późnego baroku. Jej tynkowane, żółte elewacje odbijają światło niczym ciepła fasada południowego miasteczka, a całość wieńczy wysoki, czterospadowy dach, który nadaje budowli charakterystyczną, monumentalną sylwetkę. Od strony zachodniej uwagę zwraca efektowna, dwukondygnacyjna kamienna klatka schodowa z ozdobnym gankiem. To właśnie nią wchodzi się do babińca – kobiecej galerii ulokowanej na piętrze. Wewnątrz budowli znajdują się cztery główne pomieszczenia: przestronna sala modlitewna, przedsionek pełniący funkcję sieni wejściowej, boczna Sala Lubelska oraz wspomniany babiniec.

Główna sala modlitewna zachwyca zastosowanym sklepieniem krzyżowo-kolebkowym, złożonym z ośmiu pól łuków wspieranych przez cztery masywne kolumny korynckie. Układ ten naturalnie wyodrębnia centralne podium – bimę – czyli miejsce, na którym wznosiła się murowana bimah z barierkami, służąca do odczytywania Tory. Ponad salą góruje niewielka kopuła, wewnątrz której widnieje intrygujący wizerunek węża symbolizującego mitycznego Lewiatana – znak nieskończoności i Bożej mocy.

Wnętrze świątyni jest zarazem galerią sztukatorsko-malarską. Ściany zdobią rozbudowane malowidła: od scen biblijnych, takich jak ofiara Abrahama, kuszenie Adama i Ewy czy Arka Noego, po bujne ornamenty roślinne i fantastyczne motywy zoomorficzne. Nad wejściami oraz w niszach rozmieszczono hebrajskie inskrypcje modlitewne i cytaty z Pisma Świętego. Na zachodniej ścianie, tuż nad głównymi drzwiami, ciągnie się długa inskrypcja upamiętniająca fundatora tej niezwykłej świątyni, stanowiąca eleganckie dopełnienie jej bogatej symboliki.

Wnętrza i pomieszczenia

Najważniejszym pomieszczeniem łańcuckiej synagogi jest głęboko osadzona względem poziomu ulicy, niemal kwadratowa sala modlitewna o wymiarach około 13 × 12 metrów. Jej sklepienie wznosi się na wysokość około 9,2 metra. Efekt ten uzyskano dzięki obniżeniu posadzki poniżej poziomu chodnika, co nadaje wnętrzu wrażenie monumentalnej przestrzeni ukrytej pod powierzchnią miasta. Centralnym punktem sali jest murowana bima, podwyższenie do czytania Tory, otoczone żeliwną balustradą. Wschodnią ścianę uświetnia bogato zdobiona szafa na zwoje Tory (Aron ha-kodesz) z początku XIX wieku, zachowująca kunsztowne, drewniane dekoracje – lwy adorujące Koronę Tory, snycerskie dłonie kapłana w geście błogosławieństwa oraz hebrajskie cytaty umieszczone powyżej.

W zachodniej części sali, tuż pod kobiecą galerią, zachował się unikatowy cykl malowideł zodiakalnych. Dwanaście znaków zodiaku ujętych w medaliony łączy się tu z przedstawieniami scen biblijnych i motywami związanymi z porami świątecznymi. To wyjątkowe dzieło sprawia, że łańcucka synagoga należy do zaledwie siedmiu obiektów w Polsce, w których przetrwał kompletny cykl zodiakalny w dekoracji wnętrza. Całość dopełniają bujne ornamenty roślinne i zwierzęce oraz liczne hebrajskie inskrypcje upamiętniające fundatorów i rabinów związanych ze wspólnotą.

W zachodniej części parteru znajduje się przedsionek – niewielki prostokątny hol. Prowadzi z niego ozdobny portal do głównej sali modlitewnej oraz do sąsiedniej Sali Lubelskiej. Po II wojnie światowej wypełniono go setkami macew, żydowskich nagrobków, przeniesionych z nieistniejących cmentarzy w Łańcucie. Dzięki temu dziś można oglądać fragmenty dawnych inskrypcji, które w przeciwnym razie zostałyby bezpowrotnie utracone.

W południowo-zachodnim narożu budynku mieści się niewielka, ale niezwykle symboliczna Sala Lubelska. To tu odbywały się zebrania kahału i obrady sądu rabinackiego, a sama przestrzeń pełniła również funkcję dodatkowej kaplicy modlitewnej. Jej sklepienie zdobią malowane wizerunki czterech zwierząt (lwa, jelenia, tygrysa i orła) symbolizujących cnoty moralne według tradycji żydowskiej. Sala zawdzięcza swoją nazwę wizycie wybitnego cadyka Jakuba Izaaka Horowicza, zwanego Widzącym z Lublina, który zatrzymał się tu w 1831 roku wraz z innymi znamienitymi chasydami.

Zwiedzanie synagogi

Dziś łańcucka synagoga pełni rolę muzeum judaistycznego i należy do najcenniejszych tego typu obiektów w Polsce. Od 2008 roku opiekuje się nią Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, która czuwa nad utrzymaniem i udostępnianiem świątyni zwiedzającym. Jak informuje Urząd Miasta Łańcuta, wizyta w synagodze jest możliwa po wcześniejszym ustaleniu terminu z biurem Fundacji mieszczącym się przy ul. Grzybowskiej 2/44 w Warszawie.

Ci, którzy przekroczą próg budynku w wyznaczone dni, mogą zobaczyć odtworzone polichromie ścienne, oryginalną murowaną bimę oraz zabytkowy Aron ha-kodesz – serce dawnej modlitewnej przestrzeni. W przedsionku i Sali Lubelskiej prezentowane są ponadto judaistyczne eksponaty: macewy, żydowskie księgi modlitewne, fragmenty parochet oraz inne obiekty, które trafiły tu zarówno ze zbiorów muzealnych, jak i dzięki darom mieszkańców.

Godziny otwarcia w sezonie letnim (maj–sierpień): wtorek–sobota 12:00–17:00, niedziela 14:00–17:00, poniedziałki – nieczynne. Wstęp jest bezpłatny, choć ostateczne terminy zwiedzania każdorazowo ustala Fundacja.

Stan obecny i ochrona

Łańcucka synagoga uchodzi dziś za jeden z najlepiej zachowanych zabytków tego typu w Polsce, a zawdzięcza to wieloletnim i starannie prowadzonym pracom konserwatorskim. W latach 1983–1990 przeprowadzono gruntowną restaurację wnętrz: odtworzono większość polichromii, opierając się na dawnym obrazie Zygmunta Vogla z 1797 roku, a także zabezpieczono oryginalne zdobienia sztukatorskie i elementy drewniane. Muzeum-Zamek w Łańcucie zadbało wówczas o pełną konserwację zachowanych malowideł oraz bimy, przywracając im dawny blask.

Dzięki stałej opiece konserwatorskiej oraz wsparciu Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego obiekt pozostaje w bardzo dobrym stanie, choć wciąż prowadzone są drobne prace renowacyjne mające zapobiegać degradacji malowideł i detali dekoracyjnych. Dziś synagoga pełni przede wszystkim funkcję miejsca edukacji i pamięci. Jest nie tylko muzeum, lecz także przestrzenią spotkań. Odbywają się tu koncerty muzyki kameralnej oraz wydarzenia kulturalne poświęcone historii żydowskiej społeczności Łańcuta, dzięki czemu budowla żyje także poza swoim muzealnym wymiarem.

Wyjątkowość i znaczenie

Obiekt od lat uchodzi za jeden z najcenniejszych przykładów żydowskiej architektury w Polsce, a jej niezwykłość widać już przy pierwszym spojrzeniu na bogato dekorowane wnętrze. To właśnie pełen, zachowany wystrój sprawia, że budowla ta wyróżnia się na tle innych zabytków. Ściany pokryte polichromiami o motywach biblijnych i astrologicznych oraz misternie rzeźbione elementy drewniane tworzą kompozycję, którą historycy i pasjonaci dziedzictwa żydowskiego określają jako jeden z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych zespołów malowideł bożniczych w Polsce.

Synagoga w Łańcucie jest także jednym z nielicznych ocalałych przykładów świątyni z tzw. bimą-kopułą – formą rozpowszechnioną przed rozbiorami na ziemiach polskich, a później niemal całkowicie zniszczoną. Tym cenniejszy jest fakt, że dzięki interwencji i konsekwentnej pracy konserwatorów przetrwała tu kompletna struktura murów i sklepienia, a także część oryginalnego, drewnianego wyposażenia, w tym bimah oraz arkadoszyn. To sytuacja wyjątkowa w regionie, gdzie większość synagog nie przetrwała ani wojny, ani powojennego okresu PRL.

Wdzięczność współczesnych budzi również to, że ocalona z zawieruchy historycznej synagoga jest dziś otwarta dla wszystkich jako muzeum. Jej autentyzm, artystyczne bogactwo wnętrza oraz konsekwentna opieka konserwatorska sprawiają, że obiekt uznawany jest za prawdziwą perełkę polskiego dziedzictwa żydowskiego i obowiązkowy punkt odwiedzin na mapie turystycznej regionu.