Puszcza Sandomierska

Puszcza Sandomierska - obszar i położenie

Puszcza Sandomierska to jeden z największych kompleksów leśnych, położony w południowo-wschodniej Polsce, w województwie podkarpackim. Jest usytuowana w środkowej części Kotliny Sandomierskiej między Tarnobrzegiem, a Rzeszowem (widły Wisły i Sanu), a jej rozległa powierzchnia to 129 115,6 hektara.

Ochrona przyrody i program Natura 2000

Puszcza Sandomierska jest objęta programem Natura 2000 jako obszar specjalnej ochrony ptaków (kod PLB180005). Celem tego programu jest zachowanie różnorodności biologicznej poprzez ochronę zagrożonych gatunków zwierząt i roślin. Jakich? Tego dowiecie się z dalszej części artykułu.

Jakie chronione gatunki roślin występują na terenie Puszczy Sandomierskiej?

Obszar Puszczy Sandomierskiej to miejsce występowania wielu siedlisk leśnych, które stanowią w większości bory sosnowe, grądy czy łęgi. Spotkamy tu wszystkie poziomy lasu, od ściółki i runa leśnego, przez podszyt, aż po korony drzew. Wśród chronionych gatunków roślin można spotkać jedne z najrzadszych w Polsce: wawrzynek wilczełyko oraz wawrzynek główkowaty, a także długosza królewskiego, mącznicę lekarską, lilię złotogłów, czy rosiczkę okrągłolistną. A to tylko kilka z występujących tu gatunków. Więcej z nich poznasz wybierając się na przygotowane przez nadleśnictwa, leśne ścieżki przyrodnicze i edukacyjne.

Zwierzęta pod ochroną na terenach puszczy

Obszar Puszczy Sandomierskiej to spokojny teren, gdzie swoje życie prowadzi wiele znanych gatunków zwierząt, takich jak sarny, jelenie, dziki, ale też i tych mniej licznych i chronionych, jak rysie, wilki, czy bobry.

Wśród łąk i lasów puszczy spotkać można chronione gatunki ptaków m.in. kraskę, podgorzałkę, lelka, dzięcioła średniego, trzmielojada, muchołówkę białoszyją, a nawet bociana czarnego i orlika krzykliwego. 

Przyrodniczy szlak Puszczy Sandomierskiej

Przyrodniczy Szlak Puszczy Sandomierskiej to wyjątkowa trasa o długości ponad 300 km, łącząca ścieżki edukacyjne, zielone klasy oraz liczne miejsca odpoczynku. Dzięki współpracy pięciu nadleśnictw (Kolbuszowa, Mielec, Nowa Dęba, Głogów, Rudnik) i lokalnych instytucji, szlak ten nie tylko promuje turystykę, ale także wspiera ochronę przyrody na obszarze około 130 tys. ha. Na ścieżkach przyrodniczych i edukacyjnych można podziwiać zielone krajobrazy – od gęstych sosnowych lasów po liczne łąki i rozległe polany. Trasa biegnie zarówno przez tereny leśne, jak i wśród pól uprawnych, oferując szansę na spotkanie rzadkich gatunków zwierząt, takich jak sarny, modliszki zwyczajne czy kraski – ptaki będące symbolem ochrony puszczy. Szlaki Puszczy Sandomierskiej to miejsce dla miłośników przyrody i aktywnego wypoczynku, które pozwala na bliski kontakt z naturą, odkrywanie rzadko spotykanych gatunków roślin i zwierząt podczas pieszych wędrówek i rowerowych przejazdów.

Ścieżki przyrodnicze i edukacyjne na terenie Puszczy Sandomierskiej

Puszcza Sandomierska oferuje wiele atrakcji dla miłośników przyrody i leśnych przygód. Możemy znaleźć tu wiele szlaków pieszych i rowerowych, które pozwalają na bliski kontakt z naturą, oraz pozwalają się wyciszyć z dala od miast. Najwięcej ścieżek znajduje się w nadleśnictwie Kolbuszowa, a są to:

• Ścieżka przyrodniczo-edukacyjna „Maziarnia" wokół zalewu na rzece Łęg w Wilczej Woli - liczy 3,5 km, a jej trasa to niewielkie wzniesienia jak i płaski teren. Pokonanie trasy zajmuje około 1,5h. Więcej o tej ścieżce pisaliśmy w artykule: zalew Wilcza Wola.
• Ścieżka przyrodniczo-edukacyjna „Dymarka” położona w Porębach Dymarskich - tutaj do wyboru są 3 pętle liczące razem około 25 kilometrów. Ciekawostką jest nazwa ścieżki, która pochodzi od pieców dymarskich tzw. dymarek, gdyż na tym terenie wytapiane były rudy żelaza.
• Ścieżka przyrodniczo-edukacyjna „Białkówka", która znajduje się w Nowej Wsi, niedaleko Kolbuszowej. Znajdująca się tu trasa w postaci pętli liczy około 4 kilometry, co przekłada się na 2 godziny spaceru, a drugą krótszą trasę 1,5 km można pokonać w pół godziny.
• Ścieżka edukacyjna „Morgi” - położona we wsi Kamień. Jej trasa liczy 4 km i można ja przebyć zarówno pieszo jak i na rowerze.
• Ścieżka przyrodnicza „Świerczówka” na terenie wsi Świerczów. Składają się na nią dwie osobne trasy mające wspólny początek, a także atrakcję w postaci „mini zoo” ze strusiami, dzikimi królikami, świnkami wietnamskimi, ozdobnymi kurami oraz zwierzętami gospodarskimi, takimi jak konie.

Niedaleko dalej w Nadleśnictwie Mielec można przejść się leśnymi ścieżkami: „Podróżnik” „Do Bobra” „Trześń” oraz „Ostrowy”.

W kolejnym obszarze, jakim jest Nadleśnictwo Nowa Dęba, znajduje się ścieżka dydaktyczna „Zielony szlak”, „Rozalin”, „Berówka” oraz „Ścieżka edukacyjna Nadleśnictwa Buda Stalowska i Towarzystwa Przyjaciół Huty Komorowskiej”.

W Nadleśnictwie Rudnik możemy wybrać się na ścieżki: „Zatyki”, „Kopki” oraz „Maziarnia-Zalesie”.

Natomiast bliżej Rzeszowa można odwiedzić ścieżkę w Rezerwacie "Bór" w Głogowie Małopolskim, czy Ścieżkę przyrodniczo-edukacyjną w Bratkowicach.

Rezerwaty w Puszczy Sandomierskiej

Na terenach Puszczy Sandomierskiej znajdziemy 9 rezerwatów przyrody, które chronią unikalne ekosystemy leśne, torfowiska oraz rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Szczególnie polecamy je odwiedzać od maja do października, kiedy przyroda jest obudzona do życia i występuje najwięcej roślin oraz zwierząt, zwłaszcza tych pod ochroną.

Na terenie Puszczy Sandomierskiej znajdziemy:

• Rezerwat „Bór” - położony najbliżej Rzeszowa, jest obszarem chronionym, w którym zachowały się naturalne fragmenty dawnej Puszczy Sandomierskiej oraz rzadkie gatunki roślin górskich, tworzące unikalne środowisko przyrodnicze.
• Rezerwat „Zabłocie” - to miejsce ochrony rozległych kompleksów leśnych z systemem stawów, które stanowią ostoję dla licznych gatunków ptaków wodnych, w tym rzadkich i zagrożonych wyginięciem.
• Rezerwat przyrody „Pateraki” - to cenny obiekt biocenotyczny, w którym dominują dobrze zachowane zbiorowiska leśne, liczne rośliny chronione (lilia złotogłów, czy bluszcz pospolity) oraz wiele gatunków ptaków i ssaków.
• Rezerwat „Buczyna w Cyrance na Płaskowyżu Kolbuszowskim", który wyróżnia się dobrze zachowanym, reliktowym drzewostanem bukowym o imponujących rozmiarach, który stanowi pozostałość dawnych lasów dębowo-jodłowo-bukowych Puszczy Sandomierskiej.
• Rezerwat „Jaźwiana Góra" - wyróżnia się ochroną naturalnych stadiów rozwojowych drzewostanu jodłowo-bukowego oraz bogactwem roślin leśnych, borowych i bagiennych, w tym rzadkich gatunków objętych ochroną.
• Rezerwat „Dolina Smarkatej” - który chroni naturalne procesy przyrodnicze oraz unikalne ekosystemy mokradłowe.
• Rezerwat Bagno Przecławskie - stanowi ochronę torfowisk wysokich i roślinności bagiennej, w tym rzadkimi gatunkami rosiczek oraz widłaków.
• Rezerwat Końskie Błota to cenne siedlisko roślin torfowych i wodnych, gdzie można podziwiać zbiorowiska lilii wodnych oraz charakterystyczne dla tego terenu bory bagienne.
• Rezerwat Buczyna w Cyrance na Płaskowyżu Kolbuszowskim chroni fragment dawnej Puszczy Sandomierskiej z majestatycznymi, 120-letnimi bukami oraz rzadkimi storczykami i kłokoczką południową.

Atrakcje na obszarach Puszczy Sandomierskiej

Puszcza Sandomierska, to nie tylko lasy, pola i łąki, ale też i wiele wartych odwiedzenia miejsc związanych z działalnością człowieka, w tym bogata historia i kultura regionu. Jak wiemy puszcza zajmuje duży obszar Podkarpacia, a jej teren odwiedzali niegdyś dawni królowie Polski, urządzając polowania i robiąc zapasy mięsa na wojnę. 

Ciekawym miejscem, które polecamy i gdzie poznać możemy dawną kulturę regionu i życie mieszkańców jest Skansen -  Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. Znajdują się w nim przeniesione z okolicznych wsi ocalałe po wojnach zabytkowe chałupy chłopów, dwór z Brzezin, a także kościół z Rzochowa z 1843 roku. 

Na terenach okolicznych wsi znajdują się też inne odremontowane dworki, np. Zespół parkowo-dworski i folwarczny w Dzikowcu, Zespół pałacowo-folwarczny w Weryni, czy Pałacyk Myśliwski w Julinie (obecnie w trakcie remontu - 2025 r.). 

Nie brakuje też atrakcji związanych z przemysłem. Tutaj do wyboru mamy odwiedzenie Muzeum Centralnego Okręgu Przemysłowego w Stalowej Woli lub wybranie się na Mieleckie Pokazy Lotnicze, organizowane co kilka lat w Mielcu, gdzie podziwiać można w ciągu dwóch dni podniebne akrobacje różnych samolotów współczesnych i zabytkowych.

Natomiast w okolicach puszczy znajdują się też zabytkowe miejscowości, takie jak Baranów Sandomierski z pięknie zachowanym, renesansowym zamkiem (więcej w artykule: Baranów Sandomierski atrakcje), Tarnobrzeg z Zamkiem rodziny Tarowskich i atrakcją na lato w postaci Jeziora Tarnobrzeskiego, czy pobliski Sandomierz, gdzie znajduje się Zamek Królewski z koroną Kazimierza III Wielkiego, czy Wąwóz Królowej Jadwigi. Więcej o atrakcjach Sandomierza przeczytacie w naszym artykule: Sandomierz: atrakcje turystyczne.

Pierwotna Puszcza Sandomierska

W przeszłości Puszcza Sandomierska była jednym z największych kompleksów leśnych w Polsce, obejmującym znacznie większy obszar niż obecnie. Pierwotna puszcza charakteryzowała się dużą różnorodnością siedlisk i gatunków, jednak na przestrzeni wieków uległa fragmentacji w wyniku działalności człowieka. Obecnie prowadzone są działania mające na celu ochronę i odtwarzanie jej naturalnych walorów.

Puszcza Sandomierska to miejsce, gdzie przyroda harmonijnie współistnieje z historią i kulturą regionu. Jej bogactwo przyrodnicze oraz liczne atrakcje turystyczne sprawiają, że jest to idealne miejsce na wypoczynek i odkrywanie uroków polskiej przyrody.