Zamek w Czudcu - historia zamku, prace archeologiczne, legendy, mapa
Na jednym z czudeckich wzgórz nad Wisłokiem, w miejscu porośniętym dziś drzewami, niegdyś wznosił się zamek. Choć do naszych czasów przetrwały jedynie znajdujące się pod ziemią fundamenty z zarysem budynków i murów, historia tej warowni wciąż budzi zainteresowanie archeologów i pasjonatów lokalnych dziejów. Poznaj historię zamku w Czudcu i sprawdź co czeka Cię podczas zwiedzania jego ruin.
fot. rzeszowpodkarpackie.com | materiały własne
Zamek w Czudcu
Zamek w Czudcu, położony na wzgórzu po prawej stronie rzeki Wisłok, to średniowieczna budowla obronna, która przez wieki pełniła funkcję strażnicy i siedziby możnowładców. Do dzisiaj zachowały się pod ziemią ruiny, których odkrytą i wyeksponowaną część można podziwiać na czudeckim wzgórzu nazywanym Górą Zamkową.
Początki czudeckiej twierdzy
Historia zamku w Czudcu zaczyna się prawdopodobnie w XIII wieku, kiedy to na wzgórzu miała znajdować się drewniano-ziemna strażnica, będąca częścią obiektów obronnych na pograniczu polsko-ruskim. Warto dodać, że pierwsze pisemne wzmianki pochodzą z 1354 roku z dokumentu króla Kazimierza Wielkiego dotyczącego lokacji miasta Rzeszowa, a tereny czudeckiego zamku znajdowały się na granicy przepisanych Janowi Pakosławicowi ziem.
Jak wiemy z wykopalisk, początkowo niewielki obiekt, z czasem był rozbudowywany i otoczony potężnymi murami o grubości 2 m. Przez lata konstrukcję zamku rozbudowano o drewniany dom zamkowy, a następnie dom zamkowy renesansowy, czworoboczną wieżę południowo-wschodnią (bramną) z piwnicą, basztę renesansową sześcioboczną oraz wieżę północno-zachodnią. To właśnie ruiny murów baszty sześciobocznej, częściowo zrekonstruowane są dzisiaj dostępne do zwiedzania.
Zobacz: Zamki na Podkarpaciu - najciekawsze podkarpackie zamki i pałace
Koniec historii zamku w Czudcu
Los nie był łaskawy dla czudeckiej twierdzy i w roku 1692 potężny pożar strawił znaczną część zamku. Przyczyna tego zdarzenia nie jest dokładnie znana i przedstawiana w kilku wersjach. Według jednej z nich w zamek uderzył piorun, druga mówi o zaprószeniu ognia przez ludzi, a trzecia o zniszczeniu zamku podczas najazdu Tatarów. Szczęśliwie właścicielom zamku - Władysławowi i Helenie Grabieńskim - udało się uciec z płonącej twierdzy, a w dowodzie wdzięczności ufundowali Matce Boskiej wotum dziękczynne.
Zamku nigdy nie odbudowano, a pozostałości murów rozebrano i wykorzystano m.in. do budowy kościoła parafialnego w Czudcu w latach 1713-1717. Z czasem warownia niemal całkowicie zniknęła z powierzchni ziemi, pozostając jedynie w lokalnych legendach i pamięci mieszkańców. Właściciele zaś przenieśli się do nowo wybudowanego pałacyku w Czudcu, który dziś pełni funkcję Zespołu Szkół w Czudcu.
Prace badawcze
Zamek w Czudcu zostałby zapomniany, gdyby nie natrafił na niego profesor Gabriel Leńczyk w 1955 r., który to zapoczątkował prace archeologiczne w tym miejscu. Odkrycie budowli nastąpiło dosyć późno ze względu na brak widocznych murów ponad powierzchnią ziemi. Wszystko, co nie zostało rozebrane i zachowało się do dzisiaj znajduje się pod powierzchnią ziemi. Samych wzmianek o czudeckim zamku w dokumentach państwowych zachowało się równie niewiele.
W 2001 roku rozpoczęto prace archeologiczne pod nadzorem pracownika Muzeum Okręgowego w Rzeszowie - Antoniego Lubelczyka. Podczas badań trwających do 2010 roku napisał on kilka książek dotyczących wykopalisk i historii czudeckiego zamku. Stworzył także poglądowy plan zamku i rozmieszczenia budynków oraz rycinę przedstawiającą rzeczywiste budynki zamku wraz z murami i wieżami.
💡 Ciekawostka:
Podczas wykopalisk znaleziono m.in. piękne renesansowe kafle, bardzo podobne do tych znajdujących się na Wawelu. Widniały na nich motywy jeźdźca, halabardnika, kusznika, czy trębacza. Udało się na ich podstawie zrekonstruować piec z tamtego okresu, a repliki czudeckich kafli były sprzedawane przez Muzeum Okręgowe w Rzeszowie.
Początkowo ruiny zamku można było obejrzeć w dwóch miejscach wykopów, następnie zwiększono ich ilość, odkrywając kolejne części zabudowań zamku. Do zabezpieczenia powstałych wykopalisk dla potrzeb zwiedzania brakowało jednak środków finansowych. Dlatego zasypano większość miejsc i pozostawiono tylko jedno stanowisko z częściowo zrekonstruowanym zarysem strażnicy sześciobocznej. Podczas prowadzenia prac, mówiło się także o utworzeniu ścieżku turystycznej oraz skansenu wokół ruin zamku, ale plany nie zostały zrealizowane ze względów finansowych.
Legenda ocalenia zamku przed Tatarami
Podczas nieobecności właściciela zamku, do jego bram zbliżały się wrogie wojska. Obecna na zamku żona postanowiła użyć sposobu, aby obronić zamek przed najazdem. Po pomoc skierowała się do lochu, w którym przetrzymywano więźniów. Obiecała darować winy temu, który odważy się zaczaić na wojska wroga i zabije ich przywódcę. Wśród więźniów nie było chętnych, z wyjątkiem jednego śmiałka. Uzbrojony w kuszę, przyczaił się przed zamkiem, a gdy najeżdżający Tatarzy zaczęli szturmować zamek, wystrzelił z kuszy i ugodził przywódcę w pierś. Napastnicy zaskoczeni atakiem, wycofali się i skierowali na Strzyżów, który to doszczętnie zniszczyli.
Położenie ruin zamku na mapie
Ruiny zamku znajdują się w miejscowości Czudec na wzgórzu nad Wisłokiem. To niecałe 20 kilometrów drogi na południe od Rzeszowa. Na miejsce można dotrzeć samochodem i zostawić go na parkingu pod wzgórzem, a dalszą część trasy na górę należy pokonać pieszo. Wyjście zajmuje około 5 minut.
Dokładne współrzędne położenia ruin: N 49.9373276572068, E 21.840280366247367.
Przy okazji odwiedzenia ruin, polecamy również przejść się znajdującą się w niedalekiej odległości Ścieżką Bukową, przeznaczoną do spacerów pieszych i na przejażdżki rowerowe. Znajdziemy na niej wiatę z miejscem na piknik i ognisko, gdzie można odpocząć i posilić się w leśnym zaciszu.
Gdzie zaparkować?
Samochód polecamy zostawić pod mostem obwodnicy Czudca przy ul. Szarych Szeregów jeszcze przed przejazdem przez Wisłok. Jest tam sporo miejsca na samochód. Stamtąd dzieli nas już tylko ok. 500 m drogi pieszo do ruin zamku. Ścieżka jest krótka i przyjemna, w końcowym tylko momencie dość stroma.
